Verduurzaming van erfgoed –

energiescans

Maatschappelijk

relevante vraagstukken

In 2019 is een bijzonder project op het gebied van verduurzaming van Erfgoed afgerond. In samenwerking met Huis en Erfgoed Collectief zijn in opdracht van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk bijna tachtig energiescans gemaakt van gemeentelijke monumenten en rijksmonumenten.

Het doel van de energiescans is om eigenaren op weg te helpen bij de verduurzaming van hun monument. We gaan op zoek naar een goede balans tussen de wensen en eisen op het gebied van comfort en energiezuinigheid en het behoud van monumentale waarden. Uitgangspunt hierbij is een bouwhistorische verkenning en waardenstelling. De monumenten worden daarnaast onderworpen aan infraroodfotografie en een EPA-berekening. Op basis hiervan worden vervolgens verbeteringsmaatregelen gezocht, die enerzijds een gunstige invloed hebben op energieverbruik en duurzaamheid en anderzijds de monumentale waarden respecteren. Hierbij is ook de terugverdientijd en de Netto Contante Waarde van de maatregelen berekend, om zo de financiële haalbaarheid te toetsen.

De resultaten van de scans van deze bijna tachtig monumenten zijn verrassend positief. Het blijkt namelijk mogelijk om 90% van de onderzochte panden naar een label A of B te krijgen, met behoud van de monumentale waarden en met terugverdientijden die niet veel verschillen van die bij niet-monumenten.

Naast de energiescans in Aalten, Oost Gelre en Winterswijk heeft het Gelders Genootschap samen met Huis en Erfgoed ook een uitgebreide analyse gemaakt van de mogelijkheden voor verduurzaming van één van de meest iconische monumenten van onze provincie: Kasteel Huis Bergh te ‘s-Heerenberg. Ook hier bleek het mogelijk om, met behoud van monumentale waarden en de gewenste museale beleving, flinke stappen te maken in de verduurzaming.

Al met al blijkt de veel gehoorde aanname dat het verduurzamen van monumenten lastig of zelfs onmogelijk is, dus niet waar! Wel is het zo dat voor deze verduurzaming geen standaardoplossingen of –pakketten gegeven kunnen worden. Monumenten verduurzamen is goed mogelijk, maar vraagt wel om zorgvuldig maatwerk.

RESSEN met ruimtelijke kwaliteit

Het Gelders Genootschap is als stakeholder bij alle zes de Gelderse RESSEN betrokken. In een Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft elke energieregio waar, hoe en hoeveel grootschalige duurzame elektriciteit op land (windturbines en zonnevelden) opgewekt kan worden gedurende de periode tot 2030. Deze opgave zal een grote ruimtelijke impact hebben op ons landschap en onze leefomgeving.

In de ruimteateliers pleit het Gelders Genootschap ervoor dat elke ingreep in het landschap gepaard moet gaan met ruimtelijke kwaliteiten. Ruimtelijke kwaliteit speelt zich op verschillende schaalniveaus af. Rekening houdend met ruimtelijke kwaliteit zullen op regionaal niveau keuzes worden gemaakt op basis van de onderliggende landschapsstructuren, de verschillende landschapstypes en de cultuurhistorische waarden. Ook de waardering van het huidige landschap speelt een rol. Sommige gebieden wil je vanuit ruimtelijke kwaliteit ontzien. Voor de rest geldt: hoe gevoeliger de locatie, hoe meer kwaliteitsbijdragen verwacht mogen worden. Tot slot vragen zonnevelden en windturbines ieder een andere benadering in het streven naar ruimtelijke kwaliteit.

Een goede landschappelijke inpassing van zonnevelden, het laadvermogen van het landschap, een goed realistisch beeld vormen van de ruimtelijke impact van de steeds groter wordende windturbines en het oprichten van een (regionaal) landschapsfonds om iets terug te doen voor het landschap zijn aspecten die een rol spelen bij het nastreven van ruimtelijke kwaliteit. Tot slot zal in de concrete (lokale) uitwerking een goede ruimtelijke kwaliteitsborging noodzakelijk zijn.

Maatschappelijk

relevante vraagstukken

Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek

Het project ‘Een nieuwe tijd!’ stond in 2019 in het teken van voorbereiden, uitvoeren, verbinden en draagvlak creëren. Nadat de subsidie van de provincie was toegekend dankzij de goede samenwerking en cofinanciering van de elf Achterhoekse gemeenten kon het uitvoeringsprogramma uit 2018 ook daadwerkelijk worden uitgevoerd.

Er is veel om op terug te kijken. Na de vliegende start in februari tijdens de ondertekening van de Erfgoeddeal in Den Haag, is het projectteam hard aan de slag gegaan met bijzondere projecten. Deze projecten zetten het erfgoed en de verhalen uit de Wederopbouw in voor de ruimtelijke en maatschappelijke opgaven van nu.

‘Samen aanpakken’ (samenwerken) was en is essentieel in het project, want een nieuwe tijd kun je alleen maar samen maken. Daarom werd er zoveel mogelijk verbinding gezocht in de regio, veel interdisciplinair en vooral ook buiten de ‘erfgoedwereld’. Dat leverde bijzondere samenwerkingen en mooie resultaten op.

Maar 2019 was nog maar het begin. Het was vooral een belangrijke voorbereiding voor het jaar 2020. In dat jaar zullen alle deelprojecten op het gebied van draagvlak, duurzaamheid en leefbaarheid worden gepresenteerd en aandacht krijgen in een rijdende Een nieuwe tijd! SRV-wagen. Een ontmoetingsplek waar mensen elkaar kunnen treffen voor de dialoog over de toekomstige leefomgeving met erfgoed als uitgangspunt.

Gebiedsontwikkeling A15

Maatschappelijk

relevante vraagstukken

Afgelopen jaar is hard gewerkt aan het gemeentegrens overstijgende project van ViA15. Wilma Broer en Jan Wabeke van het Gelders Genootschap zijn leden van het Kwaliteitsteam . De gemeenten zijn verheugd dat er inmiddels ook wat impressies van de brug over het Pannerdens Kanaal mogen worden getoond. Hoewel het primair een brug is voor een snelweg (A15), staan de fietser en de natuur centraal in dit ontwerp. Door de fietsbrug onder de verkeersbrug te hangen, ontstaat er een comfortabele, mooie nieuwe fietsverbinding tussen de Liemers en de Betuwe. Engineer en architect Lauren Ney ontwerpt deze brug voor het aannemersconsortium GelreGroen. Dit belooft wat voor de rest van dit project!

 

Achtergrond

In het project ViA15 maken rijk en regio zich samen sterk voor een robuust wegennet in de regio Arnhem-Nijmegen. De A15 wordt vanaf knooppunt Ressen naar de A12 tussen Duiven en Zevenaar doorgetrokken. Voorts wordt een deel van de A12 (tussen Westervoort en Oud-Dijk) en de A15 (tussen Valburg en Ressen) verbreed.

Het Gelders Genootschap zet zich al jaren in voor de kwaliteit van de omgeving van deze nieuwe snelweg. Zo stelden we in 2015 samen met BRO-adviseurs het Regiovoorstel A15 op. Een regionaal ruimtelijk kwaliteitskader, waarin uitgangspunten en wensen vanuit de omgeving van de nieuwe weg zijn gebundeld. Samen met de Provincie, Rijkswaterstaat en betrokken gemeenten participeren wij nu in de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit ViA15. Als een van haar eerste taken heeft de CRK ViA15 het opstellen van een Programma van Eisen voor Ruimtelijke Kwaliteit (EPVE) begeleid. Dit EPVE is niet alleen een contractdocument bij de aanbesteding door Rijkswaterstaat, maar biedt tevens een ruimtelijk kwaliteits- en beleidskader voor vergunningverlening, realisatie en beheer.

 

Kwaliteitskader

Het EPVE is vastgesteld in de Nota’s Ruimtelijke Kwaliteit (of welstandsnota’s) van de betrokken gemeenten. Daarin worden de ambities vanuit de omgeving voor de ViA15 samenhangend gepresenteerd. We hebben dit Ruimtelijk Kwaliteitskader ook vertaald in landschapsplannen voor regionale wegen en fietspaden, die tegelijk met de A15 worden gereconstrueerd of aangelegd.

Het is onze uitdaging om buiten de wettelijke vereisten meerwaarde toe te voegen aan de omgeving van de ViA15. Zoals een brug als fraai beeldmerk (Gelderse Poort), een glooiend park als geluidswal (Bemmel) en een stadsentree met groene allure (Zevenaar).

Een toekomst voor historische interieurs in de Oost Achterhoek

Maatschappelijk

relevante vraagstukken

In opdracht van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk is het Gelders Genootschap in 2019 gestart met een onderzoeks- en inventarisatieproject waarbij historische interieurs in de regio in kaart worden gebracht. In de regio zijn prachtige voorbeelden te vinden van bewaard gebleven interieurs in villa’s, woonhuizen en boerderijen, maar ook in fabrieken en religieuze gebouwen. Tot op heden ontbreekt het echter aan voldoende kennis over het bestaan, de kwaliteit en de betekenis van historische interieurs in de drie gemeenten. Het interieur is kwetsbaar en meer dan het exterieur onderhevig aan veranderingen. De gemeenten hebben daarom in hun gezamenlijke erfgoedbeleid de ambitie uitgesproken om aandacht te vragen voor het onderwerp en te onderzoeken hoe zij eigenaren kunnen ondersteunen bij het toekomstbestendig maken van hun interieurs. Het doel is daarom niet alleen om een overzicht te verkrijgen van historische interieurs en interieurelementen die in de regio bewaard zijn gebleven, maar ook om eigenaren, professionals en vaklieden door middel van workshops samen te brengen voor de uitwisseling van kennis en ervaring. Op deze manier hopen wij dat eigenaren zich bewust worden en blijven van de historische interieurelementen in hun huis en dat zij beter in staat zijn hun interieurs in stand te houden. Het project is van start gegaan in 2019 en vindt zijn vervolg in 2020. In samenwerking met de Provincie Gelderland, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Geldersch Landschap & Kasteelen en de Radboud Universiteit Nijmegen maken wij ons in de aankomende periode sterk voor een groter bewustzijn en waardering van het historisch interieur in de Oost Achterhoek.